Literatuurverwijzingen en nuttige links ziekte, overlijden en werk

Internetverwijzingen

Rouw en werk
De laatste werkdag van Rubens vader, Intermediair, Job van der Wagt, 11-08-2010
"Een vreselijk ongeluk, het kan iedereen overkomen. Het overkwam Patrick, ict'er en instructeur terreinrijden uit Tilburg. Op Patricks laatste werkdag als instructeur, zat Job in zijn auto."

Rouwen om de dood van een collega, Intermediair, Carien Karsten, 25-08-2011
"Bij het overlijden van een collega lopen zakelijke omgang met elkaar en persoonlijke gevoelens dwars door elkaar heen. Hoe ga je daar als collega goed mee om?"

Rouwende collega's, op VDAB.be, Met dank aan Tinne De Winter, Hubert Fraeyman en Monique Dujardin.
"Hoe ga je om met een collega die een geliefde verliest? Heel wat medewerkers lopen met een grote boog om de rouwende collega heen. Ze bedoelen het niet slecht maar voelen zich machteloos en onzeker."

Herdenkingsdienst overleden Defensie personeel, 6-11-2010
“Alle overleden militairen en burgermedewerkers van Defensie worden jaarlijks tijdens de Nationale Requiemviering plechtig herdacht. De plechtigheid vindt plaats op de eerste zaterdag na Allerzielen. Dit jaar is dat op zaterdag 6 november 2010 in de Sint Odulphuskerk in Best.
Tijdens de eucharistieviering, waarin de krijgsmachtbisschop monseigneur Punt voorgaat, wordt er namens Defensie een krans gelegd voor de overledenen.
De viering wordt ieder jaar georganiseerd door het Nationaal Katholiek Thuisfront en de Rooms Katholieke Dienst Geestelijke Verzorging van Defensie.
Voor meer informatie, zie de uitnodiging of e-mail: info@katholiekthuisfront.nl.

MT Rendement: Rouw op uw dak, Arboned, 31 oktober 2010
"Een dierbare verliezen is voor iedereen erg. Als dit een medewerker overkomt, toont u natuurlijk alle begrip als hij in zijn rouwproces vrij wil nemen of minder geconcentreerd te werk gaat. Maar u moet ook weten wat uw organisatie in de periode daarna van de medewerker kan verwachten, hoe moeilijk het ook is in die emotie zakelijk te zijn. Vind een mooie midden weg."

Nieuwe mogelijkheden voor goed werkgeverschap bij overlijden, menscentraal.nl, auteur Erik Jan Verhulst, 28 september 2010.
"Goed werkgeverschap in geval van overlijden vraagt van een onderneming een grote betrokkenheid bij het persoonlijke drama dat een overlijden altijd is."
"In Nederland overlijden jaarlijks ongeveer één op de vijfhonderd inwoners tussen 20 en 65 jaar. Velen van hen zijn werkzaam bij een bedrijf of organisatie. Als werkgever heb je daar dus al snel een keer mee te maken. [...] bedrijven doen al veel in geval van overlijden, maar kunnen en willen nog méér. Zij willen hun rol als goed werkgever ten opzichte van de nabestaanden, maar zeker ook ten opzichte van de eigen medewerkers zo goed mogelijk invullen."

Nipo enquête n.a.v. 20-jarig jubileum LSR, Meer aandacht voor rouwende kinderen en collega's, LSR.
"Praten over de dood en rouwen in het openbaar wordt nu meer geaccepteerd dan vroeger. Voor rouwende kinderen en rouw op het werk is er echter nog te weinig ruimte, zo blijkt uit een onderzoek van TNS Nipo, in opdracht van de Landelijke Stichting Rouwbegeleiding (LSR), n.a.v. haar 20-jarig jubileum."

Artikel nav ditzelfde bericht: Heb meer aandacht voor uw rouwende collega, Elsevier, 7 oktober 2010.
"Dood, rouw en verlies zijn steeds minder een taboe in Nederland. Behalve op de werkvloer. Er wordt nog te weinig omgekeken naar collega’s die het verlies van een geliefde proberen te verwerken. Terwijl een goede rouwverwerking en daarbij behorend herstel van geluk niet alleen goed is voor de werknemer, maar ook voor het bedrijf."

Nabestaanden bezoeken Afghanistan, Defensie, 12 september 2010.
"Al geruime tijd hadden de nabestaanden de wens om voor hun verwerking een bezoek te brengen aan Afghanistan. Zo wilden de relaties van de gesneuvelde militairen een beter beeld krijgen van het land en de plek waar hun geliefde de laatste periode van zijn leven heeft doorgebracht."
Zie ook het artikel op pagina 1 van de Defensiekrant, nr. 31 van 2010.

Postuum eerbewijs voor 26 gesneuvelde militairen, Defensiekrant 24, 2010 (bladzijde 6).
”Deze dag betekent veel voor me, omdat mijn broer genoegdoening heeft gekregen. Hij was niet zomaar oorlogsvrijwilliger, maar mens. Door de aandacht voor hem begint er een nieuwe episode in mijn leven, één van rust. De cirkel is rond.”

’Het leven gaat door, ook al wil je dat niet’, Rouw op het werk, Trouw, 12 juni 2010, Roos Menkhorst.
"Er waren collega’s die na een half jaar na het overlijden van mijn zoon dachten: het is gebeurd, maar nu is het wel weer tijd om verder te gaan. Zo werkt het alleen niet. Het is alsof jij in een supermarkt staat waarin iedereen rent, maar jij staat stil”

Vijf destructieve HR-procedures, 5 mei 2010
"BusinessWeek maakte een lijst met de vijf meest destructieve HR-procedures. Destructief in de zin dat ze ten koste gaan van de winst en ertoe kunnen leiden dat uw toptalenten hun heil elders zoeken."
Op 4: Verregaand wantrouwen
"Slecht nieuws: een naast familielid van uw medewerker is overleden. Maak nu niet de fout om een bewijs van dat overlijden te vragen. Erger kunt u uw medewerker niet beledigen! Als u uw werknemer niet voldoende vertrouwt om een paar dagen vrij te nemen na een sterfgeval, waarom heeft u hem of haar dan überhaupt in dienst genomen?"

Taboe op rouwen zorgt voor verzuim, Management Team, 27 apr 2010, Mariska Habets.
"Rouw kan leiden tot verzuim op het moment dat de effecten en gevoelens rondom rouw niet bespreekbaar gemaakt kunnen worden op het werk"

Omroep staakt uitzendingen na overlijden medewerker, op radioforum, 23 april 2010.
"Er is niets mis met stilstaan bij het overlijden van een medewerker, maar in mijn ogen slaat deze omroep de plank volledig mis door de programmering stil te leggen. Een lokale omroep is in een dorp of hechte gemeenschap misschien meer de hoeksteen van de samenleving dan in een stad, het rechtvaardigt niet om de volledige programmering te staken tot de dag van/na de uitvaart."

Rouwende werknemer meldt zich 100 dagen ziek, Arboned, 22 april 2010 (Algemeen Dagblad)
"Slechts een op de duizend werknemers die ziek thuis zit, doet dat vanwege rouw. „Er is veel verborgen verzuim. Je kunt gemakkelijker zeggen dat je last hebt van een griepje dan dat je moet zeggen dat je je bed niet kunt uitkomen omdat je je partner zo mist," zegt Joyce Neijenhuis. Zij is eindverantwoordelijk voor bedrijfsmaatschappelijk werk bij ArboNed en gespecialiseerd in rouw op de werkvloer. „Als iemand een dierbare verliest, heeft dat grote impact. Maar volgens onze visie is rouw een onderdeel van het zakelijk leven."

Wat kun je doen voor iemand die verdriet heeft, Loopbaan.nl, Berty Schaap.
"Het lijkt ook wel of het gemakkelijker is om iets te doen als een ramp ver van huis plaatsvindt. Je kunt geld geven of iets organiseren. Maar als er in onze directe omgeving iets ergs gebeurt, weten we vaak niet hoe we moeten reageren. Een vriendin gaat na een jarenlang huwelijk scheiden, iemand op de sportclub wordt ernstig ziek, er is een sterfgeval op het werk, een familielid verliest zijn baan. Dergelijke verdrietige dingen raken je. Je wilt iets doen om te helpen, iets zeggen, maar wat? Wat kun je het beste doen als je van dichtbij ervaart dat iemand verdriet heeft?"

'Werk en verdriet kun je niet scheiden', Intermediair, Florentine van Lookeren Campagne, 10 feb 2010.
Hetty van Ee, Algemeen Directeur van een management development bureau vertelt:
"Je krijgt je portie verdriet wel voor de voeten. De kunst is hoe je ermee omgaat. [...] Het verdriet mag er zijn. Ik durf het te tonen, ook op de zaak. Je kunt werk en verdriet niet scheiden. Het is gespeeld als je probeert je zorgen thuis te laten of thuis een uurtje in te ruimen voor dat verdriet. Het verdriet is er continu. Tegelijkertijd verzet je je zinnen als je de dingen doet die je moet doen. Als je erover vertelt, kun je daarna weer verder met je werk."

NS in nazorg. Artikel in de Stentor, 23 januari 2010, Jelle Boonstra.
Wat moet je als NS doen als iemand onder de trein is gekomen en dodelijk is verongelukt?

Ontslag: en dan? Over de verwerking van ontslag, op Coachplaats.nl, auteur Teo Haverkort, januari 2010.
"Ontslag is net als een scheiding. Zelfs als de relatie tussen jou en je werkgever niet perfect was, zelfs als hij uitgesproken slecht was, kan het ontslag hard aankomen. Het gevoel dat bij ontslag hoort gaat vaak heen en weer tussen verdriet, kwaadheid en schaamte. Je gaat een periode van rouw tegemoet, waarmee je uiteindelijk dit stukje van je geschiedenis afsluit en je opmaakt voor een nieuwe periode in je leven."

Hoe om te gaan met rouwende werknemer?, Salarisnet, jan 2010.
"Een van onze werknemers heeft onlangs zijn vrouw verloren. Wij willen hem graag ondersteunen. Hoe gaan wij om met een rouwende werknemer? Rouwen is een natuurlijke reactie op verlies, een manier om een grote schok te boven te komen en zich aan de nieuwe situatie aan te passen. [...] Vanuit menselijk en zakelijk oogpunt is het belangrijk hiermee goed om te gaan."

Rouwen buiten kantooruren, Vereniging Ouders van een Overleden Kind (VOOK), Rosanne de Boer (Yarden Magazine).
"Het blijft een discussiepunt: het rouwverlof, omgaan met je verdriet op de werkvloer.Gelukkig is niet niet meer zo’n taboe als voorheen, maar er valt nog steeds veel te verbeteren."

Rouwen vaak taboe op werk, artikel Financieel Dagblad op de site van ArboNed.
"Rouw op het werk is een enorm vergeten gebied. Op de werkvloer doen we a en b, dat meten we met c en dan is d het resultaat. Maar het verwerken van verlies is geen logisch proces, en dat contrasteert met de werkprocessen."

Overlijden van een collega, op yunomi.nl, december 2009
"Op Kerstavond, hoe kan je het timen, is heel plotseling een lieve collega overleden. Hij mankeerde nooit iets en is nu als veertiger van ons heengegaan. Het was voor ons allemaal een enorme schok."

Emoties op de werkvloer: onderdrukken of verwelkomen? door Jan Piet Baas, op HR Base.nl, november 2009.
"Ik realiseer me dat de stap die aan de vraag vooraf gaat de erkenning is dat emoties er zijn. We zijn soms zo geconditioneerd om bepaalde emoties niet meer te (mogen) voelen. Het betreft dan emoties die we als negatief of slecht bestempelen, zoals boosheid, jaloezie en angst. Of als ongepast in een werkomgeving, zoals verdriet en rouw. We vinden dat ze niet horen in een werkomgeving en .... ze zijn er, ook al willen we het niet."

Zo helpt u een rouwende collega, Management Team, 21 jul 2009, Mariska Habets.
"U krijgt een telefoontje van een werknemer op een vaag tijdstip. Snikkend vertelt hij dat zijn dierbare is overleden. U schrikt en zegt dat hij zijn tijd mag nemen en dat uw deur altijd openstaat. Maar wat is echt de beste aanpak?"

Wat te doen als een collega overlijdt, Management Team, 21 jul 2009, Mariska Habets.
"Een jaar geleden overleed cameraman Stan Storimans 'on the job'. Wat als het ondenkbare gebeurt: uw werknemer overlijdt onverwachts."

Meteen na de begrafenis weer aan het werk?, Psychologie Magazine, vraag aan en antwoord van Riet Fiddelaers-Jaspers, jan 2009.

"Ik heb uw artikel gelezen in Psychologie Magazine en tijdens het lezen kwam een vraag in mij op: hoe denkt u erover dat in onze maatschappij de nabestaande slechts vrij heeft vanaf de dag van overlijden tot aan de begrafenis/crematie? Daarna wordt men weer gewoon verwacht op het werk terwijl je net je geliefde verloren hebt.... Ik kijk uit naar uw mening hierover."

Onbescheiden vragen: doodsberichten via de e-mail, Trouw.nl, Moderne manieren, 20 september 2008, Beatrijs Ritsema
"Laatst stuurde de secretaris een rondzend-e-mail met het bericht dat de moeder van een collega-bestuurslid was overleden. [...] Ik vind zo’n doodsbericht per e-mail niet erg fijngevoelig. [...] Mijn ouders zijn hoogbejaard [...] Ik wil hun eventuele overlijden niet melden aan mensen die er niets mee te maken hebben. Wat zijn de regels?"
Hoe hoort het eigenlijk?
"Doodsberichten rondsturen via e-mail is bijna altijd een slecht idee. [...] Op het werk horen leidinggevenden geen overlijdensberichten van familieleden van een medewerker rond te mailen, tenzij op uitdrukkelijk verzoek van de nabestaande zelf."

Meer aandacht voor opvang rouwende werknemer, Salarisnet, 16 sep 2008
"Bij veel bedrijven schort het aan de opvang van rouwende werknemers. Hierin moet verandering komen. Dit heeft van Wielink, auteur van het cahier 'Verlies en rouw op het werk' gezegd [...]. Rouw is in het bedrijfsleven een grote kostenpost, aldus van Wielink."

Rouw op de werkvloer, De dood van een collega, Intermediair, 28  aug 2008, Cathalijne Boland.
"Een collega die overlijdt laat op het werk letterlijk een lege plek na. Wat is de impact van zo'n sterfgeval?"

Vader plotseling dood: wanneer weer werken?, Viva forum mei 2008.
"Mijn vader is plotseling overleden, hij was nog niet eens met pensioen. Het is nu ruim een week geleden. Ik ben er bijna de hele dag mee bezig, [...] Wil geen moment alleen zijn. Ik ben bang als mijn bazin gaat bellen en vragen wanneer ik weer kom. Werk interesseert mij TOTAAL niet nu."

Op het werk houden ze geen rekening met mijn rouwproces, Intermediair, 15  jan 2008, Els Ackerman.
"Ik wil weer verder met mijn leven, maar ik word al misselijk als ik aan mijn werk denk."

Omgaan met rouw op de werkplek, De Zaak, kennisnetwerk voor ondernemers, auteur Ilja Kraaier. NB: om het artikel via deze link te kunnen lezen is (helaas) een abonnement van De Zaak nodig. Tip: zoek via een zoekmachine op de titel van dit artikel (tussen quotes), dan is het artikel wel in het geheel te lezen.
"Jaarlijks worden honderdduizenden mensen geconfronteerd met het overlijden van een dierbare. De kans dat een van uw werknemers een ingrijpend verlies meemaakt is dus reëel. Weet u daarmee om te gaan of ‘ziet u wel wanneer het zover is'? Het ondersteunen van een rouwende medewerker is niet eenvoudig, maar heel belangrijk."

Rituelen om los te laten, Trouw, Berber Bijma, oktober 2007.
"Wanneer een werknemer van een bedrijf onverwacht overlijdt, zorgt dat vaak voor verlegenheid bij de collega's en bij de leidinggevenden [...] In sommige bedrijven is het vanwege de werkzaamheden zelfs onmogelijk dat alle collega's naar de uitvaart komen. Dan hebben ze nooit echt afscheid kunnen nemen. [...] Wie wil achter dat bureau zitten, wanneer ruimen we de bloemen op? Met dat soort vragen worstelt een leidinggevende."

Rouwende collega's, Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB), met dank aan de rouwdeskundigen Tinne De Winter, Hubert Fraeyman en Monique Dujardin.
"Hoe ga je om met een collega die een geliefde verliest? Heel wat medewerkers lopen met een grote boog om de rouwende collega heen. Ze bedoelen het niet slecht maar voelen zich machteloos en onzeker."

Overlijden collega, op Pabo Forum, door juf_miriam op 22 maart 2007
"Vanmiddag hoorden we dat een collega van ons gestorven is. Onwerkelijk, maandag was ze nog gewoon aan het werk. Nog onwerkelijker; ze heeft er zelf voor gekozen. Ze is tutor in mijn kleutergroep en draaide op vrijdag de andere kleutergroep. Nu is ze er niet meer... Wij zitten met een hoop vragen."

Hoe reageer je op rouw? De confrontatie met een dodelijk werkongeval, Human Resources Magazine, december 2006, op ISW Limits
"Arbeidsongevallen eisen in Belgie nog altijd een grote tol: elk jaar vallen er ruim tweehonderd dodelijke slachtoffers. [...] hangt dit zwaard van Damocles in principe boven het hoofd van alle werknemers in alle sectoren. [...] Verkeerd reageren op het trieste moment of tijdens de rouwperiode, kan immers verregaande sociale en economische gevolgen hebben..."

Oprechte deelneming: wanneer een collega overlijdt, Karina Meerman, nov 2006 gepubliceerd in U&UWV.
"Het overlijden van een collega kan diep ingrijpen in het leven en werken van een kantoor of op de afdeling. In dergelijke situaties zijn er geen vaste regels hoe daar mee om te gaan. Belangrijk is te doen wat je hart je ingeeft."

Handboek Arbeidsomstandigheden, CWZ, Hoofdstuk 7.5, Psychische belasting: Arbeid en rouw.
"Dit is een handleiding voor leidinggevenden hoe te handelen wanneer een medewerker een dierbare verliest in zijn privé-situatie. De handleiding kan op onderdelen aan de orde zijn wanneer een medewerker te maken krijgt met een schokkende gebeurtenis, zoals een echtscheiding, miskraam of een ernstige geweldpleging buiten de werksituatie."

Eigen keuzes rondom een overlijden, bewust verwerken van rouw op het werk.
"Voor veel mensen speelt een belangrijk deel van hun leven zich af op het werk, tussen collega’s. Die collega’s, en ook leidinggevenden, zijn dus belangrijke personen in het leven van een rouwende werknemer. Zij kunnen dan ook een actieve en positieve bijdrage leveren aan het verwerkingsproces. Waar vroeger de pastor en de buurt de nabestaande opvingen, moeten nu collega’s die taak in elk geval deels overnemen."

Sterfgeval op het werk: 7 dingen die u zeker moet doen of laten, Xing, Ineke Koedam, 8 juni 2005.
"Hoe gaat u als werkgever om met rouwende werknemers die hun verdriet om het verlies door de dood van een geliefd persoon van huis meenemen? Of met hen die rouwen om een overleden collega? Wat kunt u van hen verwachten? Tot hoever gaat uw begrip? Wat als rouwende medewerkers gedurende lange(re) tijd niet in staat zijn hun persoonlijke vaardigheden, kwaliteiten en talenten in te zetten? Het is niet eenvoudig om in enkele woorden iedere situatie en persoon recht te doen. De dood is een ingrijpend iets. En iedereen reageert en rouwt op zijn / haar eigen manier. Toch heb ik zeven tips die in elk geval hun nut hebben bewezen."

Eindelijk aandacht voor rouw op het werk, 02-07-2004, op Uitvaart.nl.
"Jaarlijks krijgen meer dan 600.000 werknemers te maken met een sterfgeval in de nabije omgeving. Dat heeft veel impact, ook op de werkvloer. Meestal krijgen deze mensen in overeenstemming met de cao drie dagen vrij om de begrafenis of crematie voor hun dierbare te regelen. Daarna moeten ze meteen weer aan de slag. Volgens het CNV vindt bijna een kwart van de Nederlanders dat zijn werkgever te weinig ruimte biedt voor rouwverwerking. Veertig procent meldt zich na een sterfgeval enige tijd ziek."

Rouw op de werkvloer, Arbo Magazine, Juni 2004, Joan Joosten, senior trainer-adviseur, Odyssee bv
"Jaarlijks overlijden in Nederland 138.000 mensen, elk met gemiddeld vijf directe nabestaanden. Onderzoek wijst uit dat per jaar 230.000 werknemers met verlies in de nabije omgeving te maken krijgen. Hoe ga je als organisatie om met rouw op de werkvloer?"

Hoe ga je om met een rouwende collega? Intermediair, 25-01-2004, Daphne van Paassen.
"Wie een kind baart, kan vier maanden verlof opnemen, maar wie een kind of partner verliest, moet het met vier dagen doen. Hoe ga je om met een rouwende collega?"

Manu Keirse, Rouw kent geen regels, Vacature.com, Erik Verreet, jan 2003.
"Op de werkplek moet ook plaats zijn voor verdriet. Er zijn immers meer rouwende collega's dan je denkt. Bij het overlijden van een geliefde is er voor hen een wereld weggevallen. De rouwperiode daarna is bijzonder verwarrend, zonder houvast. Maar in ons druk werkleven blijft er weinig of geen plaats om het verlies te verwerken. Hoe kunnen de collega's op het werk hierbij helpen? Doctor Manu Keirse is een ervaren gids op het domein van verdriet."

Hoe de dood van je partner te verwerken, door Anke Manschot, Opzij april 2002
"24 procent van de werknemers die een partner verliezen, meldt zich een tot drie maanden ziek, 10 procent blijft langer weg. [...] 'Rouw is geen ziekte, maar je kunt er wel goed ziek van worden.' [...] 'Niet zelden zegt een chef tegen iemand die na de begrafenis weer met bloedend hart aan het werk gaat: "Maria, we hebben je zo gemist. Fijn dat je weer aan de slag gaat. Er ligt al flink wat werk op je bureau." [...] Gelukkig ontmoet Vermaat ook steeds meer werkgevers die openstaan voor de impact van privéverlies op mens en organisatie."
"Anne-Marie Vermaat en haar partner zijn ook de bedenkers en ontwerpers van de verliesspeld. De sierlijke ronde broche waaruit heel symbolisch een wig is gehaald, is een hedendaagse vervanger voor de ouderwetse zwarte rouwband. 'Onlangs ontmoette ik een hoofd personeelszaken die hem droeg. Niet omdat hij zelf een groot verlies had geleden, maar omdat hij wilde uitstralen: ik sta open voor werknemers in de rouw...'"

Efficiënt rouwen, op van burnout naar burnin, auteur Annegreet van Bergen, juli 2001.
"Mensen gaan na de dood van een geliefde vaak snel weer volop aan het werk. Ook al staat hun hoofd er niet naar. [...] Als er iemand dood is, moet je niet doen alsof er niets aan de hand is. Daar komt alleen maar nog meer narigheid van. [...] Na een overlijden is het niet binnen een mum van tijd business as usual. Daarom was die rouw niet alleen een kwestie van uiterlijk vertoon, maar ging het ook om innerlijke verwerking. Want onze ziel gaat te paard, sneller niet. Nu vrijwel alles steeds vlugger gaat, zijn we geneigd te denken dat ook het verwerken van verdriet sneller kan. Maar rouw is een zeldzaam terrein waarop het efficiencystreven geen vat krijgt en waar traagheid blijft heersen."

Een medewerker overlijdt. Wat nu? Peter van Lonkhuyzen, jan 2001
"Belangrijk is dat ze [leidinggevenden] bij een crisis voldoende tijd vrijmaken. De werknemers hebben volop aandacht nodig, daar gaan uren in zitten. Maar je moet daar als manager niet op beknibbelen. Ook moet je er goed op toezien dat er geen roddelverhalen ontstaan.Opvang is geen ingewikkelde zaak, vindt Resius. Als de medewerker maar weet dat de manager er op dat moment voor hem is, dat is het allerbelangrijkste."

Rouwende werknemer krijgt weinig steun, Volkskrant, apr 2000.
"Werkgevers moeten meer oog krijgen voor werknemers die een dierbare verliezen. Een bedrijf kan zijn rouwende werknemers zowel op emotionele als zakelijke manier bijstaan, aldus de CNV. Ook FNV wil dat werkgevers de werknemer op dit terrein zonodig tegemoet komen, maar wil niets weten van vaste afspraken over bijvoorbeeld rouwverlof."

Suïcide

Hoe vang je een werknemer met zelfmoordgedachten op?, Vacature.com, door Hermien Vanoost, 20-09-2010.
"Wat kan je doen om een werknemer met zelfmoordgedachten te helpen? Vraag is: hoe kan je als leidinggevende een werknemer met zelfmoordneigingen detecteren en zo goed mogelijk opvangen?”

De werknemer of werkgever als nabestaande van suïcide, Werkgroep verder (Belgie).
"Als je nabestaande wordt na de zelfdoding van een voor jou betekenisvol iemand, kan dit ook een weerslag hebben op je professionele activiteiten. Verder werken of het werk hervatten is vaak een moeilijke opgave, want als je op je werkplek komt laat je het verlies niet achter bij de voordeur.
Hoe ga je daar dan mee om? Hoe gaan werkgevers, leidinggevenden en collega’s daar mee om? Heb je het reeds meegemaakt? Wil je wat van je tijd investeren? Je ervaring delen? Vul dan de enquête ‘De werknemer als nabestaande’ in en bouw op die manier, samen met Werkgroep Verder, aan de zorg voor een betere opvang en ondersteuning van nabestaanden op de werkvloer."
Rouwen (na zelfdoding): Document met informatie, tips en handvatten voor werkegevrs en collega's.

Suicides bij France Telecom, Youtube, Netwerk uitzending.
"Netwerk uitzending naar aanleiding van de vele suicides bij France Telecom met achtergronden bij de (geheime) reorganisatie plannen.
Hoe geheime plannen de organisatiecultuur verzieken en directie en management gestuurd worden op targets om medewerkers kwijt te raken, schijnbaar op welke manier dan ook..."
Engelstalig nieuwsitem: CBS News.

Waarom werknemers zelfmoord plegen, Intermediair, Carien Karsten, 16-09-2009
"Na een vergadering sprong op 11 september dit jaar een 32-jarige medewerkster van France Telecom uit het raam en overleed. Het was de 22ste zelfmoord in anderhalf jaar tijd. Waarom? En: wat kan een bedrijf doen om zoiets te voorkomen? "

The public health effect of economic crises and alternative policy responses in Europe: an empirical analysis, Original Text, The Lancet, David Stuckler, 08 July 2009
"There is widespread concern that the present economic crisis, particularly its effect on unemployment, will adversely affect population health. We investigated how economic changes have affected mortality rates over the past three decades and identified how governments might reduce adverse effects. [...] We noted that every 1% increase in unemployment was associated with a 0.79% rise in suicides at ages younger than 65 years"

Suïcide leidt niet tot nieuwe suïcide, Artsennet, 22 december 2010, bron: Zorg en welzijn, 16 december, 2010
"Het is niet waar dat zelfdoding leidt tot nieuwe gevallen van zelfdoding. Dat betoogt psychiater Wouter van Ewijk van het VU medisch centrum [...] Wel blijkt uit de literatuur dat jongeren in gesloten eigen culturen elkaars voorbeeld kunnen overnemen als het om zelfdoding gaat."


Praktische zaken rondom overlijden en werk

Condoléance-brief aan nabestaanden medewerker, de Zaak: voorbeeldbrief.
NB: dit artikel is alleen voor leden van de Zaak te benaderen. Tip: via Google valt dit artikel wel te benaderen, met de omschrijving van dit artikel als zoekterm.
"Als u een condoléance-brief aan de nabestaanden van een medewerker wilt sturen, dan kunt u deze brief als voorbeeld gebruiken."

Mededeling overlijden (oud)collega, de Zaak: voorbeeldbrief.
NB: dit artikel is alleen voor leden van de Zaak te benaderen. Tip: via Google valt dit artikel wel te benaderen, met de omschrijving van dit artikel als zoekterm.
"Als u niet iedereen persoonlijk kunt informeren, stuur uw personeel dan een brief over de begrafenis/crematie, vergezeld van de laatste wens van de familie."

Overleden werknemer neemt vakantie-uren mee in het graf, Nieuwsbriefmedezeggenschap.nl, 20 april 2010
"Wat gebeurt er met het stuwmeer aan vakantie-uren als een werknemer plotseling komt te overlijden? De erfgenamen van een medewerker die na 16 jaar dienst plotseling komt te overlijden stappen naar de rechter als de werkgever deze uren niet wil uitbetalen. De rechter is het echter met de werkgever eens."

Toegang tot een mailbox na overlijden? Internetrecht door Arnoud Engelfriet, 17 juli 2009.
"Wie is eigenaar van een zakelijke mailbox wanneer de werknemer ontslag neemt of komt te overlijden. Kunnen nabestaanden de inhoud claimen? Mogen wij als bedrijf daarin kijken? Wat moet je doen met mail die na vertrek of overlijden nog binnenkomt?"

Bevallingsverlof is niet overdraagbaar op de vader na overlijden moeder, Medicalfacts, maart 2009.
"Het bevallingsverlof is niet overdraagbaar op de vader als een moeder bij of kort na de geboorte van een kind overlijdt. Dat schrijft minister Piet Hein Donner (Sociale Zaken) donderdag in reactie op vragen van Tweede Kamerlid Ineke van Gent van GroenLinks. De minister wil het verlof niet overdraagbaar maken, onder meer omdat er „jaarlijks slechts in ten hoogste enkele tientallen gevallen” een beroep op zal worden gedaan. Van Gent had de minister om opheldering gevraagd, omdat Tilburgse juristen eerder dit jaar aan de bel trokken over situaties waarin werkgevers kersverse vaders en tevens weduwnaars sommeerden snel weer aan het werk te gaan."
Kijk hier voor de vragen van GroenLinks.


Terug naar werk na overlijden kind

Voor velen toch het grootst denkbare verlies, het verlies van je kind. Over hoe dan toch weer terug naar het werk:

Rouw en arbeid, ‘Terug naar je werk na de dood van je kind’, Brochure die besteld kan worden bij Vereniging Ouders van een Overleden Kind (VOOK), auteur Kokkie Jonkers.
"De bedoeling van de brochure is via het geven van informatie enerzijds werkgevers en collega’s bekend te maken met de problemen van ouders die hun kind hebben verloren  en anderzijds de rouwende ouders zelf het gevoel van erkenning te geven van de moeilijke situaties die hervatting van het werk met zich meebrengt."

Aan ‘t werk!? “Tot maandag maar weer…”, Vereniging Ouders van een Overleden Kind (VOOK).
"En dan gaat geleidelijk aan iedereen vertrekken: “Tot ziens. Sterkte!” Wat valt er meer te zeggen? Maar dan is daar ook die ene collega die daaraan toevoegt: “… en tot maandag waarschijnlijk weer, hè?” "


Verborgen, niet zichtbare of niet erkende rouw

Per ongeluk kinderloos, Intermediair, Florentine van Lookeren Campagne, 08-04-2010.
“Twintig procent van de volwassen Nederlandse bevolking is kinderloos. Lange tijd dacht men dat die mensen daar bewust voor hadden gekozen. Maar dat klopt niet. Tachtig procent van de kinderlozen is min of meer per ongeluk kinderloos geëindigd, zegt onderzoeker Renske Keizer (26) van de Erasmus Universiteit Rotterdam, die onlangs op dit onderwerp promoveerde. Slechts tien procent van de kinderlozen heeft er echt bewust voor gekozen om geen kinderen te krijgen. De overige tien procent wist al jong dat zij fysiek geen kinderen kon krijgen.” 

Geen recht op verdriet, Kennisnet, Manu Keirse, 12 september 2006.
"Het begrip ‘niet-erkend verdriet’ benadrukt dat er in onze samenleving regels bestaan die nauwgezet aangeven wie, wanneer, waar, hoe en hoelang en voor wie mensen mogen rouwen. We vinden deze regels terug in de arbeidsvoorwaarden. Zo krijgt een personeelslid vijf dagen verlof bij het overlijden van de partner, drie dagen bij het sterven van zijn kind, vader of moeder, broer of zus. Deze regels weerspiegelen dat onze samenleving bepaalt wie een wettig recht krijgt om te rouwen. [...] Deze regels stemmen echter niet altijd overeen met de aard van de band die mensen met elkaar voelen, met de betekenis die een verlies krijgt en met de gevoelens van de nabestaanden."

Verdriet na miskraam zelden serieus genomen, Ouders Online, Justine Pardoen, dit artikel werd eerder gepubliceerd in Trouw, op 5 januari 2000.
"[...] velen ervaren dat de omgeving hun verdriet niet serieus neemt en dat ze maar heel kort verdrietig mogen zijn. Het verlies van een zwangerschap is een miskraam en een miskraam is een flinke menstruatie, nietwaar? Gesprekken vallen stil waar voorheen gevraagd werd naar de zwangerschap. En als iemand vraagt wanneer je eindelijk weer aan het werk gaat, verstop je je gevoelens liever dan dat je eens omstandig gaat uitleggen hoe gebroken je je voelt."


Overlijden en Financiën

Overlijden partner leidt vaak tot financiele problemen, CNV, dec 2009.
"Mensen hebben te hoge verwachtingen van het partnerpensioen (de uitkering die de partner van de werknemer ontvangt na overlijden). Dat blijkt uit een onderzoek dat de Stichting Pensioenkijker.nl heeft laten uitvoeren onder mensen van wie de afgelopen vijf jaar de partner is overleden."


Terminaal (ziek)

Terminaal zieke medewerker raakt hele organisatie, Personeelbeleid, door Leo Wilhelm, februari 2011.
"Werkgevers hebben geen idee hoe om te gaan met terminaal zieke medewerkers. Maar ook voor terminaal zieke medewerkers is goed werkgeverschap een verplichting. Handvatten hiervoor zijn er zeker."
"Erkenning door de werkgever voor de goede prestaties van de terminaal zieke werknemer, gebeurt bij uitstek in een persoonlijk gesprek."
"Voor medewerkers is het belangrijk om verbonden te blijven met de terminale zieke collega. Zij zijn ook nabestaanden."

Ik ben er nog, SIRE campagne
Uit onderzoek blijkt dat 1 op de 4 vrienden je in de steek laten als je dodelijk ziek zou worden... Hoe is dat met collega's en leidinggevenden?
SIRE is een campagne gestart met een site, hierop filmpjes en persoonlijke verhalen. Confronterende verhalen. Hoe gaan wij hier mee om?
Een mooi voorbeeld van de betrokkenheid vanuit het werk, staat in het verhaal over "Directeur Leo".

Ziekte op de werkvloer, Nellie Timmermans-van de Kamp, 3-12-2010.
"Steeds vaker blijven mensen die ernstig ziek zijn zoveel mogelijk werken. Alleen wanneer men veel last heeft van de ziekteverschijnselen, bijvoorbeeld de chemo's bij kanker, dan blijft men enkele weken thuis, maar daarna probeert men steeds vaker het werk op te pakken. Niet iedereen die ziek is wil werken en ook niet iedereen kan dat. Het is belangrijk dat men eerlijk en open kan praten over datgene wat de zieke bezighoudt. Collega's, leidinggevenden of andere mensen waar de medewerker mee te maken heeft moeten ermee om kunnen gaan."

Er dreigt een "gat" tussen regulier(e) ziekteverzuim / ziektebegeleiding en het rouwprotocol. Wanneer een medewerker chronisch ziek of terminaal is, voldoen de meeste verzuimmaatregelen niet (meer). Ook de Wet Poortwachter heeft in formele zin dan niets geregeld.

In welke gevallen is een plan van aanpak i.h.k.v. reïntegratie niet noodzakelijk?, wetpoortwachter.nu.
"De werkgever is ook niet verplicht het plan van aanpak op te stellen als vaststaat dat er geen reïntegratiemogelijkheden zijn, bijv. als iemand terminaal ziek is en een terugkeer naar de werkplek niet meer te verwachten is."

Toch kan die situatie de organisatie en de collega's voor gevoelige problemen plaatsen:
Wat te doen; afscheid werknemer?, Viva, Forum Werk & Studie, mei 2009.
"Een werknemer van ons is terminaal ziek en op korte termijn eindigen alle verplichtingen als werkgever ivm vervoegde WIA. Gedurende de ziekte hebben wij goed contact gehad veelal per telefoon een enkele keer bezoek. Nu willen wij ter afscheid wel iets voor haar doen. Echter wat is in zo'n situatie gepast?"

Een mooi verhaal over hoe het ook kan, betrokkenheid tot het einde:
Dat ik welkom was aan zijn sterfbed, Platform A, apr 2009, auteur Kees Bals.
Een manager aan het woord over sterfgevallen van medewerkers: "Dat ze me toelieten in de allerlaatste levensfase, dat ik daarbij mocht zijn, heeft me heel erg gerakt."

Overspannen medewerkers mag je nooit negeren, op Klassewerk, bron: de Volkskrant, 28 januari 2005, door Ghislaine van Drunen
"Psychische problemen zijn een belangrijke oorzaak van ziekteverzuim op het werk. Sommige instanties hebben daar iets op gevonden. 'Hoe normaler je erover praat, hoe makkelijker je het oplost.' [...] Ik heb voor mijn vrouw kunnen zorgen tot zij overleed, op 25 juni. Na de zomervakantie ben ik weer gaan werken. Dat ging goed, tot mei 2002. Toen begon het rouwproces. [...] Mijn fijne collega's hebben me gesteund en aangehoord."

Rouw- en waakverlof?
Wat is er geregeld mbt verlof rondom het sterven en overlijden?

Hoe gaan jullie om met verzuim wegens (ernstige) privéproblemen? op HRbase, door Angela op 28 juli 2010
"Binnen onze organisatie hebben wij momenteel twee medewerkers die vaker voor langere tijd (een aantal weken) afwezig zijn wegens ernstige privéproblemen. Een man heeft een dochter met een ernstige vorm van kanker [...] Zo'n zelfde situatie speelt met een dame waarvan de partner ernstig ziek is. Dit is waarschijnlijk een aflopende zaak [...] Hoe zouden jullie dit aanpakken?"

Waakverlof is niet nodig als je overlegt op de werkvloer, VK Blog, door Daan Westerink, 21 april 2008, 21 april 2008
"[...] dat het huidige zorgverlof inderdaad al voorziet in situaties rondom het sterfbed. Maar tegelijkertijd constateer ik dat de communicatie tussen werkgevers en werknemers wel verbeterd mag worden. Wees voorbereid op mogelijke calamiteiten! Waarom vinden we het wel makkelijk om aan te kondigen dat er een kindje komt, en vinden we het moeilijk om bespreekbaar te maken welke mogelijkheden er zijn indien een dierbare sterft? Zijn we bang, ondanks de secularisering, dat we de goden verzoeken als we de dood bespreekbaar maken?"

Het is niet gepast om een tijd van rouw aan een termijn te binden, Trouw 2008
"Karin Kuiper, moeder van drie jonge kinderen, verloor drie jaar geleden haar man. Onder de titel "Je mag me altijd bellen. 1001 dagen van rouw" schreef ze een aangrijpend verslag van de eerste duizend dagen na de dood van haar man, de schrijver Karel Glastra van Loon. [...] Sinds een half jaar is ze weer de moeder die ze was geweest als haar man nog had geleefd zij het dat ze nu veel minder rust heeft. De tijdsbepalingen in het verhaal van Kuiper zijn relevant nu staatssecretaris Ahmed Aboutaleb (PvdA) heeft aangekondigd dat weduwen en weduwnaars twee jaar na de dood van hun partner, aan het werk of aan de studie moeten."

Libelle-Discussie: 'Weduwen moeten na twee jaar rouw weer aan het werk'
"Het is toch niet zo dat de rouw "over" moet zijn voor je kunt gaan werken? Ik ken genoeg mensen in mijn omgeving die na het verlies van hun partner, of zelfs van hun kind, vrij snel weer aan het werk gingen. Ze zaten, of zitten nog, volop in de rouw maar verlangen juist naar de routine van het dagelijks werk. "Thuis word ik gek", zeggen zij. En misschien presteren ze niet gelijk optimaal, gaat het allemaal een tandje lager en slaan ze weleens een dag over of gaan wat eerder naar huis, maar ze werken wel!"


Werken en rouw-ver-werken: zin en onzin van rouwverlof, Christian Medical Fellowship (CMF) Nederland, Dr. Edith Plantier,
"Ik mag dan wel enige deskundigheid hebben op het gebied van rouwprocessen, maar wanneer je eigen partner ten dode toe ziek wordt, wordt opeens alles anders. Vorig jaar is mijn man overleden. De laatste paar maanden ging hij zo achteruit dat hij ziekenhuis in ziekenhuis uit moest. Hij had in toenemende mate verzorging en verpleging nodig. Voordat je toekomt aan emotionele rouwverwerking, heeft een ieder in deze situatie vele praktische problemen die gewoon opgelost moeten worden."

Erken recht op zorg voor stervende, Trouw, Daan Westerink, 24 april 2008.
"Veel werkgevers doen niet moeilijk over waakverlof. Toch kan een wettelijke regeling geen kwaad."

Rouwverlof tegen ziek worden, Trouw 28 januari 2006, Kokkie Jonkers
"sommige privé-omstandigheden raken je zo dat je ze niet bij het dichttrekken van de voordeur thuis kunt laten liggen en op je werk aangekomen even een ander mens wordt"

Waken is een heftige levenservaring, palliatievezorg, Marinus van den Berg, januari 2006
"Er is een groeiend aantal verlofregelingen, zoals kraamverlof, zorgverlof, kortverzuimverlof, calamiteitenverlof en rouwverlof. De Wet Arbeid en zorg maakt kort verlof opnemen mogelijk. Enkele ervaringen om mij heen zijn voor mij aanleiding om stil te staan bij "waakverlof". Dat verlof is nodig om te waken bij een stervende."

Rouwverlof naar behoefte, Jolanda Pikkaart.
"Leidinggevenden kunnen teams of afdelingen voorbereiden op de terugkeer van een rouwende collega, zodat zij weten hoe ze iemand op kunnen vangen."

Stervensbegeleiding in Nederland: een sociaal-economische beschrijving, Stervensbegeleiding Tripod, Philip de Sterke, juli 1995, scriptie Universiteit van Amsterdam.
"Deze scriptie is ontstaan als gevolg van de interesse van een economie student naar een onderwerp waar tot nu toe in Nederland nauwelijks een econoom aandacht voor heeft gehad. [...] De werkgever wordt vaak op een indirecte manier geconfronteerd met de kosten voor stervensbegeleiding. Als een van zijn werknemers geconfronteerd wordt met een terminale patiënt in zijn omgeving, die hij hulp moet of wil geven, heeft dit gevolgen voor de produktiviteit van deze werknemer. Vanwege de intensieve verzorging die de terminale patiënt nodig heeft, kan de werknemer over het algemeen niet meer optimaal functioneren."


Mantelzorg

Oog voor diversiteit bij mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid, Elan Expertise, januari 2011
"Op dit moment biedt een op de acht werknemers mantelzorg aan iemand in de naaste omgeving. Hun aantal zal de komende jaren blijven groeien. Steeds meer bedrijven en organisaties raken daarom overtuigd van het nut en de noodzaak om aandacht aan de doelgroep van werkende mantelzorgers te schenken. Hierbij wordt echter vaak de diversiteit binnen deze brede doelgroep over het hoofd gezien. Om deze werkende mantelzorgers ondersteuning op maat te kunnen bieden èn om de toekomst van organisaties/bedrijven te kunnen waarborgen, is Oog voor diversiteit bij mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid een vereiste."

Overbezorgd, Mantelzorg ontwricht inzetbaarheid personeel, Personeelbeleid, Irma Ooijevaar, jul/aug 2010.
"Eén op de acht werknemers combineert zijn baan met de zorg voor iemand in zijn omgeving. Dat kan leiden tot verlies van productiviteit, grijs verzuim of zelfs complete uitval. Veel werkgevers weten hier geen raad mee. Terwijl relatief eenvoudige maatregelen volstaan om de zorgzame medewerker binnen boord te houden."

Arbeid en zorg op de werkvloer, Onderzoek naar arrangementen voor ouders en mantelzorgers: knelpunten en mogelijkheden, Boukje Cuelenaere, Dorinde Brands, Margaret Chotkowski
Onderzoek uitgevoerd door Ecorys in opdracht van de Raad voor Werk en Inkomen, Oktober 2009
"Steeds meer werknemers combineren betaald werk met zorgtaken, zowel in de rol van ouder als in de rol van mantelzorger. Dit roept de behoefte op aan handvatten voor werknemers en werkgevers in bedrijven om afspraken tot stand te brengen die de combinatie van arbeid en zorgtaken vergemakkelijken. [...] De centrale vraagstelling luidde: Welke succesvolle arrangementen om de combinatie van arbeid en (mantel)zorg te vergemakkelijken komen tot stand op de werkvloer?"

De rol en behoeften van mantelzorgers in de laatste levensfase, Geraldine Visser.
"Hoewel de meeste mensen in het ziekenhuis en het verpleeghuis verlijden, vindt het proces dat daaraan voorafgaat meestal thuis plaats, waar familieleden de belangrijkste rol in de zorgverlening vervullen. [...] Mantelzorgers in de terminale fase kunnen beperkt raken in hun sociale en recreatieve leven, maar ook werkgevers kunnen te maken krijgen met een werknemer die zorgverlof neemt, parttime gaat werken of zelfs stopt met werken door de mantelzorg (Pearlin e.a. 1990; Timmermans e.a. 2001, 2003). Uit een onderzoek blijkt dat zes procent van de werkende mantelzorgers minder is gaan werken en negen procent tijdelijk is gestopt (Timmermans e.a. 2001). [...] Formele zorgverleners, maar bijvoorbeeld ook werkgevers van mantelzorgers zouden volgens de geïnterviewden vooral ruimte en begrip moeten tonen voor de mantelzorger die voor een stervende wil zorgen."


(Chronisch) ziek

Hoe ga je om met ziekte en overlijden op het werk? Help! Mijn collega is ziek, artikel CNV op Care for cancer.
"Ziekte en overlijden van een collega heeft veel impact op de werkvloer. Hoe ga je er op de juiste manier mee om en wat zeg je tegen een zieke collega of de achterblijvende familie?"

Rouw en Arbeidsongeschiktheid, Literatuurstudie H.M. van der Maar-Bakker, 2004.
"Rouw is geen ziekte. [...] Wanneer er geen sprake is van een ziekte of gebrek, maar van andere omstandigheden waardoor iemand zijn werk niet kan verrichten, kan er dus geen sprake zijn van arbeidsongeschiktheid op medische gronden. Die situatie doet zich voor bij rouw. [...] Wanneer er na een ernstig verlies sprake is van psychiatrische pathologie ligt dit anders."

Rouw bij verlies gezondheid, Werkwijzer.Blog, auteur Roland Klaverstijn, 10 oktober 2006.
Chronisch ziek zijn of worden, betekent ook rouwen. Rouwen om verlies van gezondheid. Rouwen om verlies van (lichaams-) functionaliteit. Om verlies van (loopbaan) perspectief of mogelijkheden op het werk.
"Bij rouw wordt vaak het eerst gedacht aan het verdriet bij verlies van een dierbare. Maar rouw – zo blijkt uit onderzoek – kan ook optreden bij het verlies van gezondheid. [...] de overeenkomsten tussen het verliezen van een dierbare en het verliezen van (een deel van) je gezondheid, blijken groter dan je op het eerste gezicht verwacht. [...] moet je je leven aanpassen (aanpassen of zelfs verliezen van je werk [...]"

Werken met kanker, wat zijn uw ervaringen?, NFK.nl, 16-07-2010.
De NFK is de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties.
"Heeft uw werkgever u uitstekend begeleid bij uw werkhervatting? Of had hij zich juist anders moeten opstellen? Draag bij aan meer begrip over werken met kanker. Neem deel aan een groepsgesprek bij de NFK. Op 20 september is er een groepsgesprek voor werknemers met kanker. Deze 'focusgroep' komt eenmalig bijeen vanwege het project Kanker op de werkvloer van de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Met dit project wil de NFK werkgevers helpen om werknemers met kanker beter te begeleiden."

Re-integreren met de NFK, NFK.nl.
De NFK is de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties.
"Sinds mei 2010 biedt de NFK re-integratietrajecten voor werknemers die weer aan het werk willen na kanker. Uniek is dat een deel van de begeleiding wordt verzorgd door coaches die zelf ook kanker hebben gehad. De samenwerkende kankerpatiëntenorganisaties zijn onlangs partner geworden in het project Chronisch Ziek en Werk. In dit project werkt de NFK samen met de Reumapatiëntenbond en drie andere patiëntenorganisaties."

Ik ben chronisch ziek, maar toch niet chronisch zielig?, EO.nl, Wilfred van Rijn.
Relaas van iemand die steun heeft aan zijn geloof: "Wanneer je krijgt te horen dat je chronisch ziek bent, kun je overvallen worden door allerlei emoties.[...] Je wordt namelijk geconfronteerd met iets dat grote impact heeft op de rest van je leven. En dat betekent verlies. Verlies van dromen, van zorgeloosheid, van onafhankelijkheid, van mobiliteit etc."

Literatuur

Over de rooie, emoties bij verlies en verandering op het werk, bij Managementboek.nl, Kluwer, Cozijnsen en van Wielink, ISBN-13: 9789013069792.